07 декабря Среда12:01
Астана
°C
Текущий номер
№ 47 Пятница
02.12.2016 г.
Присоединяйтесь к нам в социальных сетях
Спасибо, я уже в группе

Ұлттық киімдердің қасиеті

Ұлттық киімдердің қасиеті. 
Өзінде және ою-өрнек, әшекейінде.
 Фото: 7kun.kz
Өзінде және ою-өрнек, әшекейінде.
Қазір көбінесе ойын-той, мерекелерде ғана сұранымға ие қазақтың ұлттық киімдерінің қай-қайсын алып қарасаңыз да пішіп, тігілуінен бастап өрнектеп, әшекейленуіне дейін хас шебердің қолынан шыққандығы айқын аңғарылып тұрады. Тіпті, зер сала қарасаңыз ою-өрнектің сан алуан түрі мен ерекше атаулары барын, әрбірінің мән-маңызы мен бір-бірімен өзара үндестігі жалғасып тұрғанын танып, түсінесің. Ең бастысы, ұлттық киімдердегі ою-өрнек, әшекейлердің бәрі сан алуан қасиетке толы.
Қазақтың ұлттық киімдері тігісті, тігіссіз болып екі үлкен топқа бөлінеді де, тігіссіз киім адам денесіне оралады, байланады немесе ілініп байланады, олардың кебірі: шалма, шәлі, тері тұлып, желбегей, күпілер. Біздің ата-бабаларымыз табиғат аясында емін-еркін өмір сүріп, онымен қоян-қолтық араласқандықтан, өзге халықтардан айрықша, әрі қасиетті де және де кейбірі сонау сақ дәуірінен бастау алған киім-кешектер. Оған нақты дәлел, сақтарға ұқсап қазақтардың да киімдері солға қаусырылады. Орта ғасырлардағы түріктер де киімдерін осылай қаусыратын. Киім үлгілерінің тігілуі мен пішілуі де ежелгі замандағы арғы ата-бабаларымыз қолданған тәсілдерге ұқсас. ХХ ғасырдың 20-шы жылдары Ойыл мен Сағыз бойында түтін түтеткен қазақтардың киім-кешегін зерттеп, оны талеоэтнологиялық деректермен салыстырған С. И. Руденко қазақ күпісінің мұнан екі мың жыл бұрын ата-бабаларымызға белгілі болғанын айтып, дәлелдейді.
Киімге байланысты наным-сенімдер
Әке-шеше, ата-әжелеріміз арғы ата-бабаларынан бері бас киімді қастерлі санағанын, оны ешкімге сыйға тартапайтынын, көзі тірісінде ата-анасының бас киімін бала-шағасына мирас ретінде беріп кететінін айтатын-ды. Бас киімнен соң қазақтардың киелі деп ұғатыны аруақтардан қалған киім-кешектер. Содан үлкен кісілер қайтыс болғанында сыртқы киімдерін туған-туыс, замандастарына: «Жерге тастап, аяқ-аты жасаған обал болады. Онан да өзің киіп, тоздыр. Сауап аласың», – деп бөліп беріп жатады.
Тағы бір таным-түсінік: «Егерде киімдердің етек-жеңіне рәміздік ұғымды тұспалдайтын ою-өрнек элементтері салынса, оған үкі тағылса, мұндай киім-кешек иесін пәле-жаладан, ауру-сырқаудан қорғап сақтайды». Ия, біздің ата-бабаларымыз ерекше наным-сенімге сәйкес жасалған киімдердің магиялық күші болады, ол жан-жағына әсер етеді деп ойлаған, қазір де оған иланатындар аз емес.
Қазақ халқының наным, сенімінде үкі жүні қасиетті. Үкінің қара қасқасын ерлер, балақ жүнінің ұлпасын әйелдер пайдаланған. Бақсы, балгер, батыр, сал-серілер де үкі таққан. Көшпелілер құстар мен жануарлардың кейбір дене мүшелері де қорғаушылық қызмет атқарады деп, оларды киімдеріне таққан. Және де ерте заманда лауазымды адамдардың бас киімінің маңдай тұсына, бөркі мен қалпағының жиегіне айналдыра құтан, тырна, тауыс, бүркіт қауырсындарын қадағаны ескі қолжазбаларда айтылады. Бұл дәстүр шамамен ХІІІ–ХІV ғасырларға дейін де сақталып келген көрінеді. Есік обасынан табылған «Алтын Адамның» баскиімінде төрт алтын қауырсынның қадалғаны біздің бұл ойымызды одан әрі дәлелдей түседі.
Баскиімге байланысты әдет-ғұрыптар. Бұрындары қазақ халқында «Жеті жарғы» заңының ережесі бойынша, қылмысты істе бітім орнына «Сары жаулық» деп аталатын құн да жүрген. Бұл – кісі өлтірушінің туыстары өлген адамның үйіне жолдайтын жаулық. Ол құн төлеуге келіскендікті танытқан. Әлгі сары жаулықты қайтыс болған кісінің әйелі бір жыл бойы тағып жүруге тиіс.
Қазақтар тымақты да қасиетті санап, айырбастамаған, оған аяқ тигізбеген. Жақсы кісілердің тымағы қашанда ұрпағына мұра есебінде қалдырылып та келді. Халқымызда шала туған нәрестені тымаққа салып өсіретін де дәстүр болған. Содан, ел арасында «Шала туып, тымаққа салып өсірген екен», – деген де сөз қалған, дейді қариялар. Бұл әдет-ғұрып бойынша, нәресте неше күнге шала туса, соншама күн тымаққа салынып, керегенің басына ілініп қойылған. Бүгін бір керегенің, ертең екінші керегенің, дегендей. Осылайша, күн саны кереге басы бойынша саналыпты. Яғни, қырық күні кем болса, керегенің қырқыншы басынан бала тымақтан алынады да, жаңа туған нәрестеге тән рәсімдер қайта жасалынады.
Халқымызда «Тымақ ұру» немесе «Тымақ тастап кешірім сұрау» деген де әдет-ғұрып болған. Яғни, айыпкер жағының ең беделді немесе жасы үлкен қариясы құныкердің ауылына барып: «Құдай кешсе, кеш! Білместік, оқыс кездейсоқтық (қасақана емес) іс болды, кешір!» – деп өтінеді де, ортаға баскиімін тастап, мәмілеге шақырады. Қызды алып қашқанда да күйеу жігіт жағынан құдаларға барғандар да алдарына баскиімдерін тастап, кешірім сұрағандықтарын білдіреді.
Кейбір баскиімдерді, әсіресе, әйелдердің, халықтың белгілі бір тобы ғана киген. Солардың бірі – қасаба. Өзбекәлі Жәнібековтің жазып кетуінше, көнетүркі (қыпшақ) баскиімдерінің негізгі элементтерін бойына сіңірген баскиім – қасаба, бұл атау «алтын зерлі» деген мағынаны білдіреді. Және де қасабаны көбінесе төре, сұлтандардың қыздары ғана киген. Қалыңдық кейде үйлену тойына сәукеленің орнына қасаба да киген көрінеді. Қасабаның құламасына шашақтың көп тағылуы «ұрпағы көбейсін» деген тілекті білдіреді. Біздің тілімізде «қасабалы қалыңдық» деген сөз осы киімге байланысты шыққан, дейді тіл мамандары.
Баскиімге қатысты ырым-тыйымдар. Оның ең басты-бастылары мынандай:
1. Баскиімді басқаға сыйламайды.
2. Қолына бүктеп, қабаттап ұстамайды.
3. Басқаның баскиімімен айрбастап, кимейді.
4. Кез-келген жерге тастай салмайды.
5. Баскиімді астыға басып отырмайды. Олай жасамай, астыға басса, «Бастан бақ таяды, бас ауруына тап болады», «Бас айналып, тіл байланып, иман қашады».
6. Ер адам әйелдің баскиімін кимейді, жаулығын басына салмайды. Олай жасамаса, еркектігі жоғалады, рузы жасиды.
7. Қыздар басына ақ, қара орамал тартпайды. Ақ – әйел даулығының, қара – қайғылы әйелдің, қазаның белгісі.
8. Емшекте баласы бар әйел жалаңбас отырып, бала емізбейді. Жалаңбас болса, шашының қайызғағын шайтан сәбидің аузына салып жібереді-мыс, бала есейгенде мәңгүрт болады, анасынан безінеді.
9. Баскиімінің төбесін басып кимейді.
10. Сыйлыққа жаңа баскиім береді. Бұл – басты қадірлегендік.
11. Баскиімін біреуге сыйға берген қыз-жігіттің үйленіп, үй болулары кешігеді, тұрмысы жақсы жігіттің ырысы шайқалады.
12. Егерде баскиімді сатып алушы оны сатушының қолымен өз басына кигіздіртіп, өлшесе, өзінің басындағы бағы әлгі адамға (сатушыға) ауысады. Со себепті, бас киімді сатып аларда өзінің қолымен басына киіп, өлшегені дұрыс.
Киімдегі ою-өрнектердің сыры
Халқымыздың ою-өрнегі ғасырлар бойы дамып келе жатқан сұлулық белгісі, өнер туындысы. Кезінде этнограф Садық Қасиманов екі жүздей ою-өрнектің атауын, елуге жуық ою-өрнектің мазмұнын жазып қалдырған-ды. Белгілі сәулетші Төлеутай Бәсенов болса, өсімдік тектес ою-өрнектің сұлбасын қағазға түсірген болатын. Ақ суретші-шебер әрі оюшы Сапар Төленбаевтың қазақтың төл ою нұсқасын сабақтастыру арқылы бірін-бірі қайталамайтын екі мыңға жуық ою-өрнек түрін дүниеге әкелген еді. Зерттеуші М. Ш. Өмірбекова қазақтың ою-өрнектері туралы ғылыми еңбек жазып, жарыққа шығарды. Осы еңбектермен жете танысқанымызда, қазақтың ою-өрнегінің тарихы, философиялық мән-маңызы өте бай екенін түсіндік.
Ғалымдардың пікірінше, «қазақтың «ою» және «өрнек» деген екі сөзі біріге келіп, латынша «орнамент» деген ұғымды білдіреді. Қазақтың ою-өрнегінің өн бойынан тақырыптың мағынасы, композициясы, симметриясы, ритмі, философиялық мәні айқын аңғарылып тұрады. Әлкей Марғұлан ою-өрнектерді космогониялық, зооморфтық, өсімдік тәрізді, геометриялық орнаменттер деп үлкен төрт топқа бөліп, қарастырады «Магиялық» деп саналатын космогониялық өрнектер – күн көзі, кү сәулесі, шыққан күн, айгүл, ашық гүл. Космогониялық ою-өрнектердің элементтеріне күннен басқа төртбұрыш та кіреді. «Төртбұрыш» өрнегі адамдардың бір күндік, бір айлық немесе жарты жылдық өмірін аңғартады. Егерде кесте тоқушы төртбұрыштың ортасына күнді орналастырып, оның жартысын бояп қоятын болса, бұл өрнектің символдық мәні: күн мен түн. Ежелгі заманда адамдар геометриялық ою-өрнектердің магиялық және символдық мәні бар деп иланған. Зооморфтық ою-өрнектер туралы да айтар болсақ, олар: қос мүйіз, төрт мүйіз, сыңар мүйіз, сынық мүйіз, бұғы мүйіз, бота мойын, қос алқа, түйе табан, түйе өркеш, бота тірсек, тышқан құлақ, омыртқа, қабырға, айыр бақай, аша тұяқ, ит із, жылан бас, тырнагүл, құстұмсық, қаз аяқ, т. б.
Киімдегі ою-өрнектердің қасиеті. «Таңдай» өрнегі киімдердің жағасына, кимешектің жағына салынады. «Жылан» өрнегі балалардың тақиясына «көз тимесін» деп өрнектеледі. «Мүйіз» өрнегі – «Қораң қойға толсын, дастарханың дәмге толсын, пәледен, жыртқыш аң-құстан, мал-басың аман болсын», – деген тілекті білдіреді. «Түйетабан» өрнегінде сапарға шығатын адамға қайсарлық тілеу, арман-тілегіне қолын жеткізуіне дем беру. «Қазтабан» өрнегі ретінде халқымыз сүйіп қосылған жарлардың бір-біріне адал болуын тілеген. «Құсізі» өрнегі көбінесе әйелдердің киіміне (орамал, баскиімі) салынған. Мұнда құстың жүрісінің әсем-сәндігіне сәйкес әйелдің әдепті, ибалы, сұңғыла, сергек болуын тілеген және бұл өрнек иесінің тәрбиелі, әдепті екендігін де аңғарту үшін киімге түсірілген. «Өрмекші» өрнегі әйелдердің көйлектерінің етегіне салынып, пәле-жала, бақа-шаян, құрт-құмырсқадан сақтану қажеттілігін ескертеді. Баласы «сөзге шешен, іске орамды болсын» деп киіміне «Құстаңдай» өрнегін салған. «Сүйір өрнек» – тұмар тәрізді қасиеті бар. «Ирек өрнекті» пәле-жаладан қорғайды деп ата-бабаларымыз етіктің қонышына, шалбардың балағына салдыртыпты, «Төрт үшкіл» өрнегінің тілегі: «Төрт түлігің сай, керегең кең, берік, төрт төңірегің толық болсын», «Қармақ» өрнегі киімнің өңіріне салынып, ол пәле-жаладан сақтайды, арман, мақсатыма кедергісіз жетуіме жәрдемдеседі», – деп сенген. «Шынжара» өрнегі де адамды пәле, қазадан сақтайтын тұмар іспеттес. «Керегедей көзі ашық, көңілі ояу, іргесі берік болсын», – деп әйелдердің киіміне, ерлердің жағасына салынатын өрнектің атауы – «Кереге», адам жүрегінің негізгі қасиеті адалдық, сүйіспеншілік, сыпайылылық тәрізді сұлу сезімдер болғандықтан, ата-анасы балаларының сүйіктілеріне ұсынатын бұйымдарына «Жүрекше» өрнегін салып, әшекейлейтін еді. «Шиыршық» өрнегі ержеткен ұл-қыздың киімдеріне салынып, олардың өмірдің ащы-тұщысына араласып, пысып, жетіле бастағанын аңғартқан. «Шимай» өрнегінің тілегі: «Аспаның ашық, көңілің бұлтсыз болсын». «Шұғыла» – «Жұлдызы жарқырап, маңдайы ашық болсын» деген тілекті білдіретін өрнек. «Жұлдыз» өрнегі «өмір жолында жұлдызың оңынан туып, аспан тәңірінің қолдауында бол» деген мағынаға ие.
Белгілі өнертанушы В. Чепелев: «Қазақтар тек ою-өрнек әлемінде өмір сүретін сияқты», – деп жазғанындай, халқымыздың тұрмысында киім-кешектен бастап үй жиһаздарына дейін ою-өрнек араласпайтын заттар аз.
Киімді әшекейлік әспеттеу
Қазақтың ұлттық киімдерін жасауда түрлі жіптермен тігуде көптеген тәсілдер (қайып тігу, қос жіпті қою, теріс қаю, бүгіс тігіс, бүрме тігіс, жапсырма тігу, жара тігіс, шалып торлау, шыраш, жөрмеу және т. б.) қолданылып, алтын, күмістен жасалған әшекейлер, асыл тастар мен моншақтардың да пайдаланылғаны мәлім. Қазақ арулары басына үкілі, моншақты сәукеле, үстіне зерлі, күміс, алтын түймелі қамзол, бешпент киді. Біздің ата-бабаларымыз басқа металлдарға қарағанда алтынның қасиеті ерекше деп ойлады. Киім әшекейлерінде де тіл-көзден, пәле-жаладан сақтайтын тылсым күші, қасиеті бар заттар қолданылды. Халқымыз інжуді көзге түсетін шелді, янтарь зоб ауруын емдейді, маржан көз бен тіл тиюден сақтайды, қарғыстан қорғайды, перуза бақыт әкеледі деп сенді. Қазақтың сырт киіміне тағатын тана, түйме бастырма, қапсырма, тұмаршаларының түрлері аз болмады. Үлкендер ақық тасты зейнет пен қуаныш тасы деп бағалады, ұл-қыздарының киімдерін әшекейлеуге пайдаланады. Ер адамдардың баскиіміне «Көзотаға» деп аталатын меруерт, асыл тас қадалды, ол текті, лауазымды адамдардың баскиімі болып саналды. Бұрма шоқ, үкілі шоқ деп аталатын да асыл тастар баскиімдерге тағылды. Баскиім әшекейлерінің тағы бір түрлері – шырмауық (ілгекті оқа, әшекей, метал ілгекті), шытыра (асыл тасты, тассыз күміс әшекей) деп аталды. Жауынгерлік сырмалы киімдерде жеңдері мыспен шегеленгенде оған дұға сөздері де жазылды.
Би-бектердің киімі
2006 жылы Іле халық баспасынан жарық көрген «Қазақтың дәстүрлі киім-кешектері» деген кітапта бұл жөнінде былай деп жазылған: «...Би-бектер жаға, екі өңір, етек-шалғайына ою-өрнек кестеленген оқалы тон киген. Ханзадалар ақ сары, қоңыр, күрең жасыл түстегі барқыт, пүлішпен тысталып, омырау, етек-жеңіне құндыз терісі көмкерілген, қамқа жағасы да құндызбен қиюланған шапандар киген. Ханзадалар аяғына қайқы тұмсық, өкшесі аласа, өрнектелген етік, белдеріне қызыл, сары түстегі жібек белбеу, алтын, күміс кемер белбеу буынған. Ханша сәукелесінің қайырмасы құндыз терісінен қиюланып, маңдайына жақұт көзді дөңгелек айдар тағылған, бұндай сәукелені ханшадан басқа жай әйел затының тағуына болмаған. Тігілуі ұзатылған қыздың сәукелесіне ұқсағанымен, әшекей бұйымдары өте асыл заттардан болған. Бекзадалар қарқарасы қарашалар киетін қарқарадан ерекше, оның қайырмасы кәмшат, құндыз терісімен қиюланып, биік төбесіне маржандап қыран құстардың қауырсыны болмаса үкі, маңдайына меруерт көзді тана таққан». Бұл сөзге біздің қосарымыз: қазақтың сұлтандары мен қожа руындағы кісілер жиі ашық түсті, гүлді жібектен, басқа да әдемі маталардан тігілген ортағасырлық шапандарды киген. Арғынғазы хан қызыл шошақ бөркінің сыртынан ақ шалма байлаған, Жәңгір хан бірде көк-жасыл, бірде күлгін, бірде алқызыл шапанмен немесе қамзолмен жүрген.


18.07.2016 897
Еще материалы:
Оставить комментарий
CAPTCHA